Y.Ö.Politika-Deniz Gunduzî kitabêke bi namey “Kirmanca dil dersleri” (Dersê ziwanî yê kirmanckî) vet. Kitabo ke qeydbî dersdayîney kirmanckî (zazakî) hamey hedrekerdin Weşanê Vate ra veciya. Ma kitab û meselay zazakî sero bi Gunduzî dir sohbet kerd...
Ma hevpeyvîney xo bi zazakî bikerê...

Temam, xora ez jî wina wazena.

Na xebata nuştişê nê kitabî kînga hamî to vîr, to kînge dest pê kerd?

Ez hîkayeyê ci vacî: Heta 1995 min kitabê tirkî wendêne. Na serre de min kitabêde kurmancî dî, ez kêfweş bîya. Min nizanêne bi kurmancî jî yena nuştişî yan ne... Ez rey-rey agêrayêne kurmancî mi wendêne. 1996 de wexto ke ez Îzmîr de temsîlkarê Komal bîya Nevzat Sagniçê rehmetî ûca dersê kurmancî day ma. Wina-wina ez kurmanckî mûsnaya. O çax mi va, kurmancî yeno nuştişî herhal zazakî jî yeno nuştişî. Aye ra pey min dest pê kerd zazakî ser o xebetîyaya. O çaxî dersê ke rehmetî Sagniçî dêne ma, mi açarnêne zazakî. Sagniçî gramerê pîyê xo ser o dersî dêne ma, halbûkî kurdan pêro gramerê Bedirxanî qebûl kerdo, ma na yewe nêzanêne. O mi rê xirab bî, semedo ke ez newe gramerêke mûsaya, dima ra reyna ez gramerê Bedirxanî ser o xebetîyaya, newe ra ez mûsaya.

1996 bî mi dest bi nuştişê romanê kirmanckî (zazakî) kerd, serra 2000'î bî mi roman çap kerd. Tabî wexto ke ez roman ser o xebetîya mi cad kerdêne ke ez nuştişê zazakî bimûsa. Taye xebatî bî labelê yew kitabê dersê ihtîyacode pil bî. Uca ra mi fam kerd ke ma rê yew kitabê derse lazim o. Bado vera-vera ez ser o xebetîyaya û na xebate şeş serrî ramit.

Zey rêbazey dersa to kamcê rêbaz xo rê esas girot?

Ez vacî; hetê pedegojî ra ez zaf çî nêzanena. Sey metodê xo, mi ê tekstanê Nevzat Sagniçî û biney jî kitabê Baran Rizgarî ra îstîfade kerd. Xora Kitab de taye babetî estê ke heta ewro kes ser o nêvineto û sey teorî newe ameyê nuştene. O sebeb ra çimeyê xo çin o. Semedo ke ziwan newe-newe yeno nuştiş û zaf tay merdimî nusenê, nuştiş de beşan ser o cîyabîyayîş hîna nevirazîyo. Ma rê zaf çî lazim ê û ma dest erzenê zaf cayan. Rewşê ma kurdan nika wina yo, gere ma naye qebûl bikerê. Tabî na xebatê seba babeta winayine gama verênan ra yew game ya ke ameya eştene.

To dersey kirmanckî (zazakî) dayne, nê dersî jî to rê bî temel?

Belê, belê. Ma qisey bikerê, o çîyode muhîm o. No kitab serê mase de nêbîyo hadire. Şeş serrî dewamî mi dersî dayêne. 1999'de mi Enqera de ders dayî, dima ra mi NÇM'de, dernegan de, cayanê cîya-cîyayan de mi dersî dayî. Nê dersan de kitabêke derse lazim bî, mi hadire kerd. To halê nê kitabî yê verênî bivînê to nas nekenî, qe eleqeyê xo nê ra çin o. Halo verên fekê yew mintiqa de bîbî hadire, dima ra mi her rast kerd û mi fekê heme mintiqayanê kirmanckî girewt dest. Newe ra nuşt. No seba kitabî yew avantaj o. Yanê ma şînê vaje, no kitab notê dersê ke mi heta ewro dayê pêserkerdişê înan ra hadire bîyo. Seba ke bi no hewa hadire bîyo hete metodoloji ra jî yew sewîyeya xo esta.

Kirmanckî de problemêke winayîn esto; Her peyvêke her herêmeke de tewir-tewir yeno vatişî. To no problem çawey hel kerd?

1996 ra nat Xebata Gruba Vateyî kirmanckî ser o gurîyena. Xebata Gruba Vateyî kirmancanê mintiqayanê cîya-cîyan ra ameya pêser. Yanî ê yê ke bi kirmanckî nusenê ameyê têhet û derdê înan zî standardizekerdişê kirmanckî yo. Înan mesafeyke girewto. Kilavuzê îmla nuşto bi kirmanckî, ferhengêke zazakî viraşto, di serrî de rey zî na xebata ferhengê standardîzebîyayî kenê hîra û newe ra çap kenê. Reyna qerarê ke kombîyayişan de yenê girewtêne Kovara Vate de tadbiq benê. Na Grube xebata standardîzekerdişê zazakî de nê di metodan ser o xebetîna. Mavajî yew çekuye gore mintiqayan tewir-tewir yena vatene labelê kokê çekûye yew o. Nê çekûyanê winasîyan de ma ewnenê kamcîn varyant zaf yeno xebetnayişî, lehçayanê bînanê kurdî de senî yena vatene û hetê etîmolojî ra eslê xo çi yo? Sey numune çekûya morcela davist vatişê xo estê. Înan ra 'morcela' hamey weçînayene. No yew, yew jî, kokê çekuye cîya-cîya yo, tayê mintiqayan de vanê “pî”, tayê vanê “pêr”, taye vanê “babî” filan, nê çekuyanê winasîyan de ma pêro çekuyî qebûl kerdê. Mi jî na xebata xo gorê qeraranê Xebata Gruba Vateyî viraşte. Çekuyê ke yan jî meseleyê îmlayê ke hîna ser o birrê cinêdîya înan de jî mi goreyê prensîbanê na grube yew rayîr nayo xo ver. Tayê babetan de mi tercihê bînî jî musnayê û tercîyê xo nawito.

Vernî xebatanê to, xebatanê zey Heyder Diljenî filan bîbî... To hawna yînan ra jî?

Xebatanê gramerî de kitabê Celadet Elî Bedirxanî ra mi îstîfade kerd. Xora çi kurmanckî û çi kirmanckî hetê giramerî ra zaf ferq nêkenê. Yê zazakî de mi ewna kitabê Çekoyî "Rêzdarê Dimilkî" ra, Gramemerê Mûnzûr Çemî ra, nuşteyê ke Kovara Vate de gramerî ser o vecîyayê mi ewna înan ra. Xora zazakî de gramerî ser o zaf kitabî çin ê. Sewbîna mesela ferhengê zazakî heta nika 7 hebî çap bî, min ewna înan ra jî.

Vatinêke winayîn esto; Vanê wa her zaravay ma mîyanê xo de bibo standarde. Kurmancî de na henî bîya. Zazakî çiqa standard a?

Na xebata ke ma ramenê, heta ewro mi nêdîyo ke mîyanê kurdan de xebatêka winayîne esta, dewam kerdo, yan jî bîya. Xisûsîyetê na Xebata Gruba Vateyî a ya ke yew xebata demokratîk a, her mintiqa ra merdimî tey estê û meseley bi munaqaşeyan, bi fikirdayîyiş û fikir girewtişan hal benê û xebate bi metodeko îlmî ramena. Na xebate yew metod mûsena ma ke ma gere meselayanê xo yê ziwanî çitur hal bike...

Kurmanckî û zazakî tîya de ferq esto. Kurmanckî wextê xo de Celadet Bedirxanî bi latînî nuşto, herêma Botanî esas girewta. Rolê xebata ey yo tarîxî esto, wina ameya qebûlkerdiş û kurmancî xebata ey ser o standard qebûl bîya. Xora xebata xo de ma jî nê xebatê Celadet Bedirxanî bingê gênê. Senî ke tirkan tirkîya Stenbolî sey tirkîya standarde qebûlkerda, yê kurmancî jî yê Botanî ameya qebûlkerdene. Nika kurmanckî de tenê problemê mendo, mavacê torîkî bo, çi fekê bînî bê, yê fekanê xo ra mird nêbîyê, newe-newe problemê fekan vecîno, la tabî no problemo gird nîyo. La kirmanckî (zazakî) tam tersê ci yo. Kirmanckî newe ama nuştene. Kirmanckî bi hewayo modern na 30 serr a yena nuştene. Her merdim sey ziwanê dewa xo nusneno. Wina merdimî estê ke seba zazakîya dewa xo alfabe nusneno. Yanî nuştiş û wendiş de yew kaos esto. No yew problem gird o. Ti boyne vîst nameyê hargûşî estê. Wina bo, mintiqayî yewbînî ra fam nêkenê. Çewlîg Dêrsim ra, Dêrsim Çewlîg ra fam nêkeno. Varto nêzana kamî ra fam nêkeno. Xora nê îhtîyacî ra na grube ameya pêser. Na grube her serrê di rey yena pêser û nê maseleyan munaqeşe kena, qeraran gêna.

Na grube kena ke kirmanckî standard bikera. Gere heme dîyalektî (zaravay) standard bibê. Mesela mîyanê dîyalektanê kurdî de zafî çekuyî ortax ê. Eke mîyonê lehçeyan de yew însîyatifo sey însîyatîfe ma bibo şîno nê çekuyan tespît biko û gore ey birre cidayo. O wext dîyalektî yewbîn ra vera-vera benê nezdî. Xora ma xebata xo de ê dîyalektanê bînan jî no sebeb ra gênê çimanê vo ver. Sewbîna hetê termînolojî ra jî ma şînî wina bike. Çimkî termînolojî çîyode newe yo, ê kurdan newe mahkemey xo benê, newe cuyê (jîyana) înan virazîyêna, naye ser o jî gere termînoloji heme zaravayan de şirîk bo. Ma yê jî dîqet kenê. Wexto ma çekûyanê termînolojîk weçînenê ma ewnenê kirmanckîya cêrî (sorankî) senîn vato, kurmanckî senîn vato, gorankî senîn vato? La ez bawer nêkena ke kesê ke kurmanckî yan jî sorankî ser o gurîyenê derdê înano winayîn bibo. Mesela par Dîyarbekir de konferansê ziwanê kurdkî bîbî. Beşdarî standardîzekerdişê kurdkî ser o vinetene. Dîyar bî ke hay înan na xebata ma ra çin bî. Bibîyêne ka înan bizanitêne ke meseleyê ke ey ser o munaqaşe kenê no des serrî yo ma bi no hewayî hal kenê. Yanî vatişê mi o yo ke ganî pede-pede dîyalektî bi no hewa şîweyanê xo standardîze bike yew û dîyalektî çiqas ke mumkun o bi no hewa mîyanê xo de standardîze bibe dide…

Ez sey rêbaz zana grubey şima di çi sewîyede wa, la min waşt ez nê bimûsî: Zazakî nika di kamco sewîyey (astey) standardî de wa?

Ez wina vacî: Çî ke rojane lezê xo esto ma înan bi lez standard kenê. Mesela hetê termînolojî ra ez behs bikerî, heta ewro termînolojîyê sîyasetî, termînolojîyê hiqûqî û ê matematîkî çîyê winasî ma standardîze kerdî. Mesela no kombîyayişo ke vîyard ma cilan ser o vindertî. Çi zana, derzî ra bigirî heta la, mavajî gomleka çi ya çîyanê winasîyan ser o ma vinderdî. Ez eşkena vacî çîyê ke lezê xo bîyo ma kerdê standardî.

Baş o. Di kirmanckî de en zaf kamco tewir, het raver şîyo? Ma vacê matemakîk, hiqûq, şiîr, hîkayey...

Matematîk xora çin o, ê ma ca verdê. Hetê îlmî ra sey makale taye babetan ser o ameyo nuştene. Labelê heta ewro sey maqale yan jî cerebnayîş kitab çap nêbîyo. Balkêş o kirmanckî de zafî hîkaye raver şîyo. Ez nêzana çirê, labelê hetê nuştişê hîkayan de zazay baş ê. Ez eşkena wina vacî heme mintiqan ra embazî nusnenê, hîkayey înan weş û baş ê. Roman heta ewro zaf nênusîyê. Hetê şiîrî ra jî zaf, kirmanckî de jî kurmanckî de jî şiîrî zaf yenê nuştene. Kurdê ma vanê qey nuştişê şiîran hîna rehet o! Şiîrî zaf ê, sey kitab şiîrî zaf ameyê çapkerdene labelê sewîyeya nînan nizm a. Tena çend numuneyê başî estê. Labelê hîkayeyî ke amê nuştiş ez eşkena vacî ke ê zafînan sewîyeya xo baş a.

Ti zanê dinya de zehfê ziwanan talûke de yê. Kurdî bi xo talûke de wa. Di mîyanê kurdî de zazakî çiqas talûke de wa? Ti vernî zazakî senîn vînenê?

Ez eşkena vacî kurmancî û kirmanckîya cêrî (soranîkî) xo xelesnayo. Esas zazakî jî xo xelesnayo. Na bawerîya min a, yanî îlmî çîyê nîyo. Avantajê kurmanckî o yo ke her parçeyê Kurdîstanî de yeno qiseykerdene. Zazakî û gorankî wina nîyê. Goreyê mi nika gorankî zaf talûke de yo. No biney dej dano zerrey însanî.

Tîya mîyanê xoverdayişê rizgarî kurdan de wexto ti vanê ez kurd a, vanê qey to kurmanc a. Başur de jî naye seba soranan ma şînê vajê. Ê jî kurd tena xo hesabnenê. Vanitêke wina şaş esto. Ma mîyanê sazîyan de nê zaf qisey kenê. Zazay jî kurd ê. No yew het ra zor dano ma. Yew jî dezavantajê kirmanckî estê: 1- Nifûsê xo şenik o, 2- Yew parçey Kurdistan de yeno qalkerdiş, 3- Sînor de yo, sînorê tirkan de yo. Sîwas ra bigî heta Xarpêt û uca ra cêr sînor de yo. No jî dezajantaj o. Mesela Hekarî û Dîyarbekir nêbenê yew. Çiqas ke ti hetê rojawanî ser şorê ti vînenî ke texrîbat hîna beno zîyade. Çîna jî zazakî mîyanê xebatanê kurdan de sey kurdkî nîyama famkerdene. Teorîyê esto, vanê, "dîyalekta ke artêşê (ordîyê) ci bibo a dîyalekte bena ziwan." Ez eşkena vacî artêşê, quwetekê kurmanckî esta. Yê sorankî jî esta. Hetê sîyasî ra jî quwetê kurmancî jî soranî jî esto. La yê zazakî û yê gorankî çin o. Tabî no yew proplemo gird o. Eke ver mero girewtene beno yew proplemo gird. Mîyanê hereketanê kurdan de bi hezaran zazayî û goranî estê. Na mesela ser o kurdan re yew fikirîyayişo demokratik lazim o. Senî ke mi verî jî qalê ci kerd yew însîyatîf lazimo ke nê proplemanê dîyelaktan hal bikero. Tabî bi hewayê “Bismarkî” ne helbet. Kurdan rê yew metodo demokratik lazim o. Kurdî şîne nê meseleyan bi hewaye birayîye hal bike û sewbîna mîletan rê jî bibê nimune. Xora nê serranê peyenan de jî kurdî nê meseleyan de wina rayîr gênê û no jî hêvîye dano merdimî.

Hevpeyvîn: Cemil Oguz

20.10.2006